Tarihi kökenleri 2. Bölüm

 Yazar: İlahiyatçı Araştırmacı Turgut Bilek

Yazılış Tarihi: Kasım 2025

Anahtar Kelimeler: Cemevi, Alevi-Bektaşi, Dergah, Tarihî Cemevleri, Hacı Bektaş Veli, Abdal Musa, Anadolu, Ehlibeyt Öğretisi

---

Cemevlerinin Tarihi Kökenleri – Bölüm 2

Anadolu, yüzyıllardır Ehlibeyt öğretisinin yaşatıldığı tarihî cemevlerine ev sahipliği yapmaktadır. Bu cemevlerinden yalnızca bazılarını burada örnek olarak zikretmek mümkündür.

Malatya’nın Arapgir ilçesine bağlı Onar Köyü’nde bulunan ve Şeyh Hasan Onar tarafından 1224 yılında inşa edilen Büyük Ocak Cemevi, yaklaşık 850 yıldır Alevi inancının yaşatıldığı önemli tarihî mekânlardan biridir.

Bunun yanı sıra, Hacı Bektaş Veli Dergâhı ve Cemevi de 13. yüzyıldan günümüze kadar Alevi inancının düşünsel ve manevi temellerinin korunduğu, zenginleştirildiği ve kuşaktan kuşağa aktarıldığı başlıca merkezlerden biri olmuştur. Hacı Bektaş Veli’nin öğretisiyle bu dergâhta yetişen yüzlerce tarihî şahsiyet, Anadolu’nun dört bir yanında Alevi-Bektaşi öğretisini, Ehlibeyt sevgisini, hoşgörü ve adalet anlayışını yayarak Anadolu’nun kültürel ve toplumsal yapısının şekillenmesine önemli katkılar sağlamıştır.

Anadolu’daki bir başka önemli Alevî-Bektaşî merkezi ise Ankara’da bulunan Hüseyin Gazi Türbesi ve Cemevi’dir. 13. yüzyıldan günümüze kadar Bektaşi dervişlerinin ibadet ettikleri bu mekân, yüzyıllar boyunca Alevî inancının yaşatıldığı kutsal ziyaret yerlerinden biri olmuştur.

Ayrıca İstanbul’daki Şahkulu Sultan Alevi Bektaşi Dergâhı da tarihsel öneme sahip merkezlerden biridir. Özellikle 1329 yılında gerçekleşen Pelekanon (Maltepe) Savaşı sonrasında bölgenin Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle birlikte, dergâh ve cemevi Orhan Bey tarafından yapılıp Bektaşi dervişlerine tahsis edilmiştir. Şahkulu dergahı; yüzyıllar boyunca Bektaşi geleneği ve Alevi inancı burada kesintisiz olarak sürdürülmüştür.

Hubyar Sultan Tekkesi ve Cemevi, 13. yüzyılda Hubyar Sultan zamanında kurulmuş; daha sonra 16. yüzyılda Hubyar Abdal tarafından yeniden ayağa kaldırılmıştır. Hubyar Sultan dergahı günümüzde de Alevi cemlerinin yapıldığı bir dergah olarak Alevi inancı hâlâ yaşatılmaktadır.

İzmir’in Narlıdere ilçesinde bulunan tarihi cemevi, Hızır Dede tarafından yapılmıştır. Günümüzde,  (Yan Yatır Ocağı’na bağlı tahtacı Aleviler) tarafından bu tarihi cemevinde cem ibadetleri hâlâ yürütülmektedir.

1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla Anadolu’da birçok Alevi-Bektaşi dergahı yıkılmış, yok edilmiş ya da cami yapılmıştır. Bazı dergâhlara Nakşî şeyhler atanmış; dergahtaki yazılı eserler toplatılmış ve çoğu yok edilmiştir.

Hacı Bektaş Veli Dergahı ve Cemevi (Nevşehir): Dergahın önemli bir bölümü yıkılmış, yanındaki yapıların çoğu yok edilmiş, 1826’da cami eklenmiştir.

Abdal Musa Dergahı ve Cemevi (Antalya): 14. yüzyılda Abdal Musa tarafından inşa edilen dergah ve cemevi, 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla türbenin bulunduğu bölüm hariç yıkılmış; dergahın bazı bölümleri, cemevi ve aşevi yok edilmiştir.

Seyit-Sücaddin Veli Dergahı (Eskişehir): 14. yüzyılın sonunda yaşayan Seyit Sücaddin Veli Dergahı, Anadolu’daki önemli Alevi-Bektaşi inanç merkezlerinden biridir. 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla dergahın tarihi bölümleri yıktırılmış ve 1827 yılında dergaha cami eklenmiştir.

Ahi Evran Veli Dergahı (Kırşehir): Hacı Bektaşi Veli’nin halifelerinden olan Ahi Evran Veli, aynı zamanda Ahi teşkilatının kurucusudur. 13. yüzyılda yaşayan Ahi Evran Veli Dergahı’na 1560 yılında mescit bölümü eklenmiş, 1827 yılında ise bugünkü şekliyle camiye çevrilmiştir. Alevi-Bektaşi inancının sürdürüldüğü önemli bir ziyaret yeridir.

Hacı Zeynel Dede Türbesi (Manisa): Hacı Zeynel Dede, Alevi-Bektaşi erenlerinden biridir. Dergahı tamamıyla yıkılmış olup, 1892 yılında mezar türbesinin bulunduğu yapıya cami eklenmiştir. Hacı Zeynel Dede cami avlusunda, dervişlerinden olan Sazlı Dede Türbesi de bulunmaktadır. Bu dergah, geçmişte sazların çalınıp nefeslerin okunduğu bir ibadet mekanı iken sonraki dönemlerde cami olarak kullanılmıştır.

Keçeci Baba Dergahı ve Türbesi (Tokat): 13. yüzyıla ait olan dergah günümüze kadar gelmiş, Alevi-Bektaşi inancının sürdürüldüğü ve cem ibadetlerinin yapıldığı bir dergah olarak varlığını sürdürmektedir.

Karacaahmet Dergahı ve Cemevi (İstanbul): 1826 yılında yıkılmış, 2. Meşrutiyet döneminde tekrar faaliyete geçmiş ve 2000’li yıllarda cemevi olarak ibadete açılmıştır.

Karaağaç Dergahı ve Cemevi (İstanbul): 1826 yılında yıkılmış, 1870 yılında Hasip Baba tarafından dergah tekrar faaliyete geçirilmiş; 2010 yılında yapılan tadilatlarla günümüzdeki şekline kavuşmuştur.

Erikli Baba Dergahı ve Cemevi (İstanbul): Osmanlı'nın kuruluş dönemlerine kadar giden bir dergahtır. 1826’da yıkılmış, 1860 yılında Perişan Mehmet Dede tarafından ayağa kaldırılmış ve 1993 yılında tekrar inşa edilmiştir.

Garip Dede Dergahı ve Cemevi (İstanbul): 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla yıkılmış ve 1993 yılında tekrar inşa edilmiştir.

Kar Yağdı Baba Tekkesi (İstanbul): İstanbul’da bulunan Kar Yağdı Baba Tekkesi, Alevi-Bektaşi inancında yaz ayında kar yağdırması ile bilinir. Horasanî Seyyid Mehmet Ali Baba (ö.1544) tarafından kurulmuş, tekke Sultan Abdülmecit döneminde Mehmet Necib Baba tarafından yeniden inşa ettirilmiştir. 1861 yılında tamamlanmış olup, günümüzde İstanbul Belediyesi tarafından restorasyonu yapılmıştır.

İvaz Fakih Baba Tekkesi (İstanbul): İvaz Fakih Baba, Horasan erenlerinden olup, Orhan Bey tarafından yapılan Alevi-Bektaşi tekkesidir. Tekke, Ahiler’e tahsis edilmiş ve Bizans’ı gözetleme amacıyla stratejik bir noktaya inşa edilmiştir. Orhan Bey döneminde yapı Ahi Dergahı’na dönüştürülerek hem ibadet hem de denetim amacıyla kullanılmıştır. İvaz Fakih, 735 Hicri (yaklaşık 1334-1335) yılında vefat etmiştir. Yıldırım Bayezid ve Çelebi Mehmed dönemlerinde dergâh tımar verilerek itibar görmüştür. 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla tekke ve cemevi yıkılmıştır. Günümüzde, Alevi-Bektaşi inancı için önemli bir ziyaret yeri olan, üstü açık türbe alanı olarak ziyaret edilmektedir. Son postnişini Seyit Hasan Tahsin Baba’dır.

---

Günümüz ve Asimilasyon Uygulamaları

Günümüz cumhuriyet döneminde de bazı Alevi dergahlarına cami yapılması devam etmektedir. Örnek vermek gerekirse; İstanbul Kırklar Sultan Türbesi’ne 1987 yılında mihrap ve minare eklenerek cami haline getirilmiştir. Aleviler için kutsal ve ibadet mekanı olarak geçmişten günümüze kadar gelen Kırklar Sultan Türbesi’nde Alevilerin cemevi yapma talepleri göz ardı edilmiştir.

Çorum’da bulunan Koyunbaba Türbesi, Aleviler ve Bektaşiler için kutsal bir ziyaret yeri olmasına rağmen, 2014 yılında cami haline getirilmiştir.

Şah Kalender Veli Türbesi (Ankara), Alevi ve Bektaşiler için kutsal bir ziyaret mekanı olarak günümüze kadar ibadet yapılan bir yer olmasına rağmen, 2021 yılında cami haline getirilmiştir.

---

Ben bu çalışmamda Alevi ve Bektaşilerin ibadet merkezleri olan dergahlar ve cemevlerinin tarihî süreçlerde geçirdiği asimilasyon uygulamalarını ele almaya çalıştım.

---