KUR'AN-I KERİM'DE KURBAN BAYRAMI VAR MIDIR?

 1 BÖLÜM

KUR'AN-I KERİM'DE KURBAN BAYRAMI VAR MIDIR?

Bu çalışmada aşağıdaki konular ele alınacaktır:

1. Kur'an'da bayram kavramı

2. Kur'an'da kurban bayramı uygulamasının yeri

Kur'an-ı Kerim’de “bayram” kelimesi geçmemektedir. Bayram kelimesi Farsça kökenlidir ve etimolojik olarak “sevinç, mutluluk ve insanların bir araya gelmesi” anlamlarına gelir. Kur’an’da “kurban bayramı” adı altında özel bir gün bulunmamaktadır. Dolayısıyla, hayvanların topluca kesildiği bir günün insanlar için sevinç ve mutluluk kaynağı olarak ilan edilmesi, Kur’an perspektifinde doğrudan bir dayanağa sahip değildir. Hz. Muhammed döneminde kurban bayramı şeklinde özel bir kutlama yapılmamış, sadece Hac ibadeti sırasında kurbanlık hayvanlar kesilmiş ve bu ibadet, hacı adaylarının ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla gerçekleştirilmiştir.

Bayramlar ve kurban kesimi, İslam’da ve Kur’an’da dini zorunluluk olarak yer almaz; bunlar büyük ölçüde geleneksel uygulamalardır. İslam öncesi Ortadoğu ve Arap toplumlarında, bayram geleneği ve kurban uygulamaları mevcuttu. Bu gelenekler, İslamiyet’in gelişiyle birlikte devam etmiş ve bazı hadis ve rivayetler aracılığıyla dini bir boyut kazanmıştır. Örneğin, Ebu Davud’un Sünen’inde geçen bir rivayette:

"Allah sizlere kutlamış olduğunuz iki bayram yerine iki bayram hediye etmiştir" (Sünen-i Ebu Davud, Salat, 239)

ifadesi, bayramların dinî bir nitelik kazanmasının nasıl yorumlandığını göstermektedir. Ancak Kur’an’da ve Hz. Muhammed’in uygulamalarında bayramın yeri yoktur.

Kurban Kavramı ve Tarihçesi

“Kurban” kelimesi, Arapça q-r-b kökünden türemiş olup, etimolojik olarak “yakınlaşma” anlamına gelir. Kur’an’a göre kurban, insanları Allah’a yaklaştıran bir ibadet aracıdır. İnsanlık tarihindeki ilk kurban uygulamaları, Hz. Adem’in oğulları Habil ve Kabil’e kadar uzanmaktadır. Allahu Teala, Maide Suresi 27. ayette bu olayı şöyle bildirir:

"Onlara, Âdem’in iki oğlunun haberini gerçek olarak anlat: Hani birer kurban takdim etmişlerdi de birisinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. (Kurbanı kabul edilmeyen kardeş, kıskançlık yüzünden), 'Andolsun seni öldüreceğim' dedi. Diğeri de 'Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder' dedi."

Dinler tarihinde insanlar, Tanrı’ya yakınlaşmak amacıyla canlı ve cansız kurbanlar sunmuşlardır. Kurban, Allah’a yaklaşmak için feda edilen varlık veya hediyeleri ifade eder. Allah birçok peygamberini imtihan ettiği gibi, Hz. İbrahim’i de oğlu Hz. İsmail ile imtihan etmiştir. Bu imtihan, Saffat Suresi 102-109. ayetlerinde şöyle anlatılmaktadır:

Saffat 102: "Felemma beleğa meahus sa’ye, kale ya buneyye inni era fil menami enni ezbehuke fenzur maza tera. Kale ya ebetif’al ma tu’meru. Seteciduni in sha’Allahu mines sabirîn."

Ona ulaştığı zaman oğluna dedi: ‘Ey oğlum! Rüyada seni boğazladığımı gördüm; ne dersin?’ Oğlu dedi: ‘Babacığım! Senin emrine uyarım, Allah sabredenlerle beraberdir.’

Saffat 103: "Felemma eslema ve tellehu lil cebîn."

Her ikisi de teslim olup, onu alnı üzerine yatırdı.

Saffat 104: "Ve nadeynahu ey ya İbrahim!"

Ve biz ona seslendik: Ey İbrahim!

Saffat 105: "Kad saddakter ru'ya, inna kezalike nejzil muhsinîn."

Sen rüyaya inandın; işte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.

Saffat 106: "İnne haza le huvel belâul mubîn."

Bu, gerçekten, açık bir imtihandır.

Saffat 107: "Ve fedeynahu bi zibhin azîm."

Onu büyük bir fedakarlıkla bir fidye ile kurtardık.

Saffat 108: "Ve terakna aleyhi fil âhirîn."

Ve diğerleri için ona bıraktık.

Saffat 109: "Selamun ala İbrahim."

Selam olsun İbrahime.

Bu kıssa, Hz. İbrahim’in kendi imtihanına dair bir örnektir; Kur’an bu kıssa ile insanlara kurban kesmeyi emretmemektedir.

Kurban İbadeti ve Hac

Kurban ibadeti, İslam’da özellikle Hac ile ilişkilendirilmiştir. Hz. Muhammed döneminde, Kâbe’ye gelen hacı adaylarının ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla kurbanlık hayvanlar kesilmiştir. Kur’an’da kurban ibadeti, Hac suresinde ve diğer surelerde Hac ile bağlantılı olarak geçmektedir:

Hac 27-28: İnsanlar, Hac sırasında Allah’ın ismini anarak kurban kesmelidir; etlerinden hem kendileri hem de yoksullar faydalanmalıdır.

Hac 33: Kurbanlık hayvanlar, belirli sürelerde hacıların kullanımına sunulur.

Maide 97: Allah, Kâbe’yi, haram ayları, hac kurbanını ve gerdanlıkları insanların belini doğrultmaya sebep olacak şekilde belirlemiştir.

Hz. Muhammed’in Kâbe’de uyguladığı kurban kesimi, Anadolu erenleri tarafından cemevlerinde devam ettirilmiştir. Örneğin, Hacı Bektaş Veli ve diğer erenler, cemevlerine ibadet ve ziyarete gelenlerin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurban ibadetini gerçekleştirmişlerdir. Alevilikte kurban ibadeti, genellikle Birlik Cemleri kapsamında yılda bir kez yapılır. Birlik Cemleri, toplumsal birlik ve beraberliğin güçlendirilmesini amaçlar. Kesilen kurbanlar, Allah’a yakınlaşma ve cem katılımcılarının birliğinin daim olması amacıyla sunulur.

Günümüzde Aleviler, Sünni gelenekleri de göz önünde bulundurarak Kurban Bayramı sırasında kurban kesimi yapmaktadırlar. Fıkhi açıdan ise kurban ibadeti mezheplere göre değişiklik göstermektedir:

Hanefi mezhebi: Kurban Bayramı’nda kurban kesmek vaciptir.

Şafi mezhebi: Sünnettir.

Hanbeli ve Maliki mezhepleri: Hac ibadeti sırasında kurban kesimi yapılır.

---

Yazılış Tarihi: Kasım 2025

Yazarı: İlahiyatçı, araştırmacı Turgut Bilek

Anahtar Kelimeler:

Kur’an, Kurban, Bayram, Hac, Hz. Muhammed, Hz. İbrahim, Hz. İsmail, Saffat Suresi, Maide Suresi, Hac Suresi, İslam’da Bayram, Kurban İbadeti, Cemevi, Alevilik, Birlik Cemi,